Compatibiliteit multi-activiteiten: wettelijke gevolgen

Meerdere activiteiten tegelijk uitoefenen is geoorloofd naar Frans recht, en dat is het uitgangspunt. De grenzen komen dus niet voort uit een algemeen verbod, maar uit drie reeksen regels die parallel gelden: de maximale arbeidsduren, de verplichtingen die voortvloeien uit de arbeidsovereenkomst, en de bijzondere statuten. Deze drie niveaus door elkaar halen, leidt tot de gedachte dat een combinatie verboden is terwijl ze gewoon slecht georganiseerd is — of omgekeerd, wat gevaarlijker is.

Het principe: vrijheid, behoudens uitzondering

Geen enkele tekst verbiedt een werknemer om buiten zijn werktijd een andere activiteit uit te oefenen. Hij kan een onderneming oprichten, een zelfstandige activiteit uitoefenen of een tweede loondienstbetrekking aangaan.

Deze vrijheid heeft een praktisch gevolg dat vaak over het hoofd wordt gezien: de werknemer heeft geen algemene verplichting om zijn werkgever te informeren over een activiteit die buiten zijn werktijd wordt uitgeoefend. Deze verplichting bestaat enkel indien een clausule in de arbeidsovereenkomst dit voorziet, of indien de situatie raakt aan een van de hieronder toegelichte grenzen.

Eerste grens: de maximale arbeidsduren

Dit is de strengste grens, en de enige waarvan de overtreding ook de aansprakelijkheid van de werkgever met zich meebrengt.

Wanneer een werknemer meerdere loondienstbetrekkingen combineert, mag de som van de gepresteerde uren de wettelijke maximumduren niet overschrijden: tien uur per dag, achtenveertig uur per week, en gemiddeld vierenveertig uur over twaalf opeenvolgende weken. Deze plafonds worden beoordeeld over alle werkgevers samen.

Een werkgever die op de hoogte is van een onregelmatige combinatie en deze laat voortduren, stelt zich bloot aan sancties. Om die reden vragen veel werkgevers een verklaring op erewoord met betrekking tot het naleven van de maximale arbeidsduren: dit verzoek is gerechtvaardigd, ook al is er geen enkele informatie verschuldigd over de aard van de activiteit.

De combinatie van een loondienstbetrekking met een zelfstandige activiteit valt niet onder dit plafond, aangezien de zelfstandige activiteit niet als arbeidstijd wordt meegeteld. De berekening van de uren verschuldigd uit hoofde van de eerste betrekking blijft onderworpen aan de gewone regels, uiteengezet in ons artikel over overuren.

Tweede grens: de verplichtingen die uit de overeenkomst voortvloeien

Drie afzonderlijke mechanismen, die vaak worden verward:

De loyauteitsverplichting bestaat zonder clausule. Ze verbiedt de werknemer om tijdens de uitvoering van de overeenkomst een activiteit uit te oefenen die concurreert met die van zijn werkgever, en om klanten of informatie weg te lokken. Ze geldt permanent, ook tijdens verlof en periodes waarin de overeenkomst geschorst is.

De exclusiviteitsclausule verbiedt elke andere beroepsactiviteit, zelfs niet-concurrerend. De geldigheid ervan is aan voorwaarden onderworpen: ze moet onmisbaar zijn voor de bescherming van de rechtmatige belangen van de onderneming, gerechtvaardigd zijn door de aard van de taak en in verhouding staan tot het beoogde doel. Een algemene exclusiviteitsclausule, standaard opgenomen in alle overeenkomsten, wordt regelmatig terzijde geschoven. Ze is bovendien niet tegenwerpbaar, gedurende een bepaalde periode, aan de werknemer die een onderneming opricht of overneemt, evenmin als aan deeltijdse werknemers — voor wie ze erop zou neerkomen dat het aanvullen van hun inkomen wordt verboden.

Het niet-concurrentiebeding speelt enkel na de beëindiging van de overeenkomst. De geldigheid ervan veronderstelt een beperking in tijd en ruimte, de bescherming van rechtmatige belangen, rekening houden met de eigenheden van de functie, en vooral een financiële tegenprestatie. Zonder tegenprestatie is het nietig.

Het onderscheid is doorslaggevend: een slecht geformuleerde exclusiviteitsclausule verhindert geen combinatie tijdens de lopende overeenkomst, en een niet-concurrentiebeding, zelfs geldig, heeft geen enkel effect zolang de overeenkomst loopt. Deze bepalingen vallen onder de algemene verplichtingen uiteengezet in ons artikel over de wettelijke verplichtingen van de werkgever.

Derde grens: de bijzondere statuten

Bepaalde statuten keren het principe om.

Ambtenaren zijn in principe onderworpen aan een verplichting tot exclusieve uitoefening van hun functie, met streng omkaderde afwijkingen: het produceren van werken van de geest, bijkomende activiteiten onderworpen aan toestemming, tijdelijke combinatie bij oprichting van een onderneming.

Bepaalde gereglementeerde beroepen kennen eigen onverenigbaarheden, vastgelegd in hun regelgeving of deontologie, onafhankelijk van het arbeidsrecht.

De combinatie van werk en pensioen gehoorzaamt aan specifieke regels naargelang het stelsel en naargelang het pensioen al dan niet tegen volledig tarief werd opgenomen, met rechtstreekse gevolgen voor het behoud van de uitbetaling van het pensioen.

De sociale en fiscale gevolgen

Een combinatie creëert parallelle aansluitingen. Een werknemer die daarnaast een zelfstandige activiteit uitoefent, draagt bij in beide stelsels, met aansluitingsregels voor de ziekteverzekering en voor het pensioen. De inkomsten worden aangegeven in hun respectieve categorieën — lonen en wedden enerzijds, winsten uit nijverheids- en handelsactiviteiten of niet-commerciële winsten anderzijds — en worden samengeteld voor de bepaling van het globaal inkomen.

Twee aandachtspunten komen steeds terug: de ziekteverzekering valt onder het stelsel van de hoofdactiviteit volgens precieze criteria, en het overschrijden van bepaalde omzetdrempels in een zelfstandige activiteit doet het sociaal statuut wijzigen zonder voorafgaande waarschuwing.

Gebruiksscenario's

Werknemer die een zelfstandige activiteit opricht. Nagaan of er een exclusiviteitsclausule bestaat, waarvan de tijdelijke niet-tegenwerpbaarheid aan ondernemingsoprichters precies in deze situatie speelt. De loyauteitsverplichting geldt daarentegen zonder clausule: de opgerichte activiteit mag niet concurreren met de werkgever.

Combinatie van twee deeltijdse betrekkingen. Het controlepunt is het naleven van de maximale arbeidsduren over alle werkgevers samen. Een exclusiviteitsclausule in een deeltijdse arbeidsovereenkomst heeft in principe geen effect.

Werknemer die een andere activiteit vanuit huis uitoefent. De plaats van uitvoering verandert niets aan de regels, ook niet voor een werknemer in telewerk. Wat telt, blijft de effectieve scheiding van de werktijden en het naleven van de maximale arbeidsduren.

Veelgestelde vragen

Moet men zijn werkgever verwittigen? In principe niet, behalve wanneer een contractuele clausule dit voorziet. De werkgever kan daarentegen een verklaring vragen met betrekking tot het naleven van de maximale arbeidsduren, wat hem niet informeert over de aard van de activiteit.

Is een exclusiviteitsclausule altijd geldig? Nee. Ze moet onmisbaar zijn voor de bescherming van de rechtmatige belangen van de onderneming, gerechtvaardigd door de aard van de taak en proportioneel. Ze wordt terzijde geschoven gedurende een bepaalde periode voor ondernemingsoprichters en, in de praktijk, voor deeltijdse werknemers.

Kan men voor een concurrent werken? Nee, tijdens de uitvoering van de overeenkomst: de loyauteitsverplichting verbiedt dit zonder dat enige clausule nodig is. Na de beëindiging kan enkel een geldig en vergoed niet-concurrentiebeding dit verbieden.

Wat zijn de maximale arbeidsduren die nageleefd moeten worden? Tien uur per dag, achtenveertig uur per week en gemiddeld vierenveertig uur over twaalf weken, over alle loondienstwerkgevers samen.

Telt een zelfstandige activiteit mee voor deze plafonds? Nee, ze wordt niet meegeteld als arbeidstijd in loondienst. De loyauteitsverplichting en de eventuele exclusiviteitsclausule blijven daarentegen van toepassing.

Kan een ambtenaar activiteiten combineren? Het principe is dat van de exclusieve uitoefening van de functie, met streng omkaderde afwijkingen die vaak aan voorafgaande toestemming onderworpen zijn.

Om te onthouden

De combinatie van activiteiten is in principe vrij. Wat dit omkadert, bestaat uit drie onafhankelijke niveaus, die afzonderlijk moeten worden nagegaan: de maximale arbeidsduren, die gelden over alle loondienstwerkgevers samen; de bepalingen van de overeenkomst, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen de loyauteitsverplichting die altijd bestaat, de exclusiviteitsclausule die enkel geldig is wanneer ze gerechtvaardigd is, en het niet-concurrentiebeding dat enkel speelt na de beëindiging; en de bijzondere statuten, die het principe soms omkeren.

De meest voorkomende fout bestaat erin een niet-concurrentiebeding in te roepen om een combinatie tijdens de lopende overeenkomst te verbieden. Dat dient nergens toe. De enige grondslag die tijdens de uitvoering bruikbaar is, is de loyauteit, en die veronderstelt geen enkele clausule.