Verantwoordelijkheid bestuurder/directeur: grenzen en RCMS-verzekering

Inleiding

Het besturen van een vennootschap brengt aanzienlijke juridische risico's met zich mee. Of het gaat om een beheerder van een SARL, een voorzitter van een SAS of een algemeen directeur van een SA, de persoonlijke verantwoordelijkheid van de bestuurder kan civiel, strafrechtelijk en zelfs fiscaal worden aangesproken. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, beschermt de rechtspersoon de bestuurder niet altijd: zijn beheersfout, zijn verzuim aan de statuten of zijn schending van wetten en regelgeving kunnen leiden tot directe aansprakelijkstelling van zijn persoonlijk vermogen. Het begrijpen van de grenzen van deze verantwoordelijkheid en het afsluiten van een passende verzekering vormt daarom een belangrijke strategische kwestie voor elke mandaataris.

De drie niveaus van verantwoordelijkheid van de bestuurder

De burgerlijke aansprakelijkheid wordt geregeld door artikel L. 223-22 van het Wetboek van handel voor beheerders van SARL en artikel L. 225-251 voor bestuurders van SA. Drie gronden kunnen deze verantwoordelijkheid activeren: schending van wettelijke of regelgeving bepalingen, schending van de statuten, en beheersfout. De vordering ut singuli, ingesteld door een deelnemer namens de vennootschap, stelt in staat schadevergoeding voor de veroorzaakte schade te vorderen.

De strafrechtelijke verantwoordelijkheid betreft specifieke inbreuken: misbruik van bedrijfsmiddelen (artikel L. 241-3 van het Wetboek van handel, bestraft met 5 jaar gevangenisstraf en 375.000 € boete), infidele jaarrekening, faillissement, of schending van arbeidsrecht en veiligheid. Sinds de wet Fauchon van 2000 vereist niet-opzettelijke strafrechtelijke verantwoordelijkheid een gekarakteriseerde fout.

De fiscale verantwoordelijkheid kan worden aangesproken via artikel L. 267 van het Wetboek van fiscale procedures, die de belastingadministratie toestaat van de bestuurder terugvordering van door de vennootschap ontvangen belastingen in geval van frauduleuze ingrepen of ernstige en herhaalde niet-naleving.

De grenzen van verantwoordelijkheid

De rechtspraak heeft waarborgen vastgesteld. De uitspraak Seusse van de Cassatiecourt (20 mei 2003) vereist dat de fout van de bestuurder tegenover derden afscheiding is van zijn functies, dat wil zeggen opzettelijk, van bijzondere ernst en onverenigbaar met de normale uitoefening van zijn mandaat. Zonder dit antwoord, slechts de vennootschap aansprakelijk. De vervaltermijn voor een vordering tot schadevergoeding bedraagt 3 jaar vanaf het schadeberokkende feit (5 jaar in geval van verborgenheid). Bovendien vormt de verantwoordingsvrijstelling gestemd in de algemene vergadering geen belemmering voor een gerechtelijke vordering.

De verzekering Burgerlijke Aansprakelijkheid van Mandatarissen (RCMS)

De RCMS-verzekering dekt de financiële gevolgen van professionele fouten door de bestuurder bij de uitoefening van zijn functies. Zij draagt de kosten van verdediging (advocaten, deskundigen), uitgesproken schadevergoeding, en soms burgerlijke boetes wanneer de wet dit toestaat. Over het algemeen uitgesloten zijn: opzettelijke fouten, strafrechtelijke boetes, en schade veroorzaakt voor de inschrijvingsdatum. De jaarlijkse kosten variëren van 1.500 € voor een KMO tot tienduizenden euro's voor grote groepen, afhankelijk van omzet, sector en gekozen garanties.

Praktische voorbeelden

Geval n°1 – Beheersfout in een SARL: Een beheerder besluit massaal in een project te investeren zonder voorafgaande marktonderzoek. De vennootschap gaat failliet. De curator stelt een vordering in tot aanvulling van het passief (artikel L. 651-2 van het Wetboek van handel); de beheerder wordt veroordeeld 200.000 € uit zijn persoonlijke middelen te betalen. Zijn RCMS-verzekering draagt de schadevergoeding en juridische kosten.

Geval n°2 – Onregelmatig ontslag: Een voorzitter van een SAS voert een ontslag uit zonder de procedure na te leven. De werknemer stelt de bestuurder persoonlijk in rechte voor toerekenbare fout. De RCMS dekt de verdediging en mogelijke burgerlijke veroordelingen.

Geval n°3 – Schending van het milieu: Een directeur van een industriële KMO wordt vervolgd voor illegale afvalstorting (artikel L. 541-46 van het Milieucode). De RCMS financiert de strafrechtelijke verdediging, maar de boete blijft voor zijn rekening.

Conclusie

De verantwoordelijkheid van de beheerder of bestuurder beperkt zich niet tot de grenzen van de rechtspersoon. Gezien de toename van geschillen – aandeelhoudersgeschillen, arbeidsgeschillen, milieugeschillen, fiscale geschillen – is het afsluiten van een aangepaste RCMS-verzekering geen optie meer maar een noodzakelijke patrimoniale beheermaatregel. Voorafgaand aan elke inschrijving moet nauwkeurig worden geanalyseerd welke risico's specifiek voor zijn sector gelden en moeten de garanties via een gespecialiseerde broker op maat worden onderhandeld.